Wat is LOFAR?

LOFAR staat voor Low Frequency Array en doet metingen op lage frequenties. Deze nieuwe generatie radiotelescoop kan het ontstaan van de eerste sterrenstelsels, zwarte gaten en gaswolken bij de ‘geboorte' van het Heelal in beeld brengen, op een golflengte die tot nu niet bruikbaar was.

LOFAR is opgebouwd uit enkele duizenden kleine stilstaande antennetjes die in clusters opgesteld staan in het centrale LOFAR gebied van 400 hectare tussen Exloo en Buinen in Drenthe, en op ongeveer achttien antennevelden (circa twee hectare) verspreid over Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel.

De antennestations zijn door middel van een supersnel glasvezelnetwerk verbonden met een supercomputer in het rekencentrum in Groningen, die de data van de duizenden antennes combineert. Op die manier wordt met behulp van software een virtuele schotel gemaakt met een diameter van ongeveer honderd kilometer.

Het model wordt opgeschaald met antennestations in Duitsland, Engeland, Frankrijk en Zweden, zodat astronomen steeds scherpere details kunnen waarnemen. De grootste afstand tussen de antennes is dan wel 1500 kilometer.

Terugkijken in de tijd

 Het licht van de zon doet er acht minuten over om de afstand tot de aarde te overbruggen. Licht en andere signalen van de dichtstbijzijnde ster doen er enkele jaren over om de aarde te bereiken. Bij signalen van nóg verder weg gelegen objecten en stelsels duurt het miljoenen en zelfs miljarden jaren voordat astronomen ze kunnen waarnemen. Astronomen kijken dus terug in de tijd. Astronomen willen objecten waarnemen die zó ver van ons af staan dat de signalen er 13,7 miljard jaar (de leeftijd van het Heelal) voor nodig hebben gehad om ons te bereiken.

Hiervoor is een telescoop nodig die veel groter en gevoeliger is dan ASTRON's Westerbork telescoop. Daarom heeft ASTRON de nieuwe LOFAR radiotelescoop ontwikkeld. LOFAR bestaat uit ongeveer 25.000 kleine antennes die zijn geplaatst in een groot centraal gebied tussen Exloo en Buinen van honderd kilometer doorsnede (7.000 antennes) en op ongeveer zestig kleinere antenneveldjes. Deze liggen verspreid over een gebied dat zich uitstrekt van Friesland, Groningen en Overijssel tot het noordwesten van Duitsland. Het totale LOFAR project kost ongeveer honderd miljoen Euro. De Nederlandse overheid, Samenwerkingsverband Noord Nederland (SNN), de Europese Unie en universiteiten, onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven dragen bij aan het project.

LOFAR is in feite een denkbeeldige antenneschotel met een diameter van uiteindelijk wel 1500 kilometer over Europa. Een afzonderlijke antenne is niet hoger dan twee meter. LOFAR bestaat uit twee soorten antennes: Low Band Antennes (LBA's, zie foto hierboven), die metingen doen tussen 10 en 90 MHz, en de High Band Antennes (HBA's, zie foto hiernaast), die metingen verrichten tussen 110 en 250 MHz.

 Nieuwe ontdekkingen 

LOFAR vangt signalen op uit de ruimte, die nooit eerder onderzocht zijn. Er kunnen dus compleet nieuwe ontdekkingen worden gedaan. Naar verwachting kunnen met LOFAR de allereerste objecten die na de Big Bang ontstonden, bestudeerd worden. LOFAR zal hiernaast ook unieke inzichten geven in verschijnselen dichter bij de aarde: magnetische stormen op de zon, de zonnewind en de manier waarop die het klimaat op aarde beïnvloeden. LOFAR maakt ook een sprong voorwaarts mogelijk in onderzoek en ontwikkeling op andere terreinen, zoals geofysica en landbouw.
Alle LOFAR stations zijn door zeer snelle glasvezelverbindingen met een grote supercomputer van de Rijksuniversiteit Groningen verbonden. Hiermee worden alle gegevens verwerkt.

LOFAR in Europa 

In verschillende Europese landen worden ook LOFAR stations geplaatst, of dit staat in de planning: Duitsland (5), Zweden (1) , Engeland (1), Frankrijk (1), Polen en Italië.