Supernova ontdekt in exploderend sterrenstelsel

Supernova ontdekt in exploderend sterrenstelselClick here for a high res image. Klik hier voor een hoge resolutie foto.

Radioastronomen hebben een nieuwe supernova ontdekt die onzichtbaar is voor andere instrumenten door de enorme stofwolken die de ontploffende ster omringen. De ontploffing waardoor een neutronenster of zwart gat ontstond, was zo dicht bij ons melkwegstelsel dat hij anders zelfs met een amateurkijker te zien zou zijn. Een nieuw bewijs van de kracht van radioastronomie, vindt prof. Heino Falcke van de Radboud Universiteit Nijmegen en ASTRON.

Het werd tijd dat er weer eens wat ontplofte in M82. Daarover waren astronomen het al een kwart eeuw eens. Hun verwachtingsvolle blikken op het relatief nabijgelegen en doorgaans zo explosieve sterrenstelsel bleven echter vergeefs. Vorige maand bleek dat er wel degelijk een nieuwe supernova te zijn ontstaan. Die was echter niet te zien met een optische telescoop of een röntgendetector. Alleen radiogolven konden door de dichte gas- en stofwolken heendringen. Het wetenschappelijke tijdschrift Astronomy & Astrophysics Letters publiceert deze week de ontdekking van een internationaal team van radioastronomen, waaronder prof. Heino Falcke van de Radboud Universiteit Nijmegen en ASTRON.

De supernova is waargenomen in het sterrenstelsel M82. Dat staat relatief dichtbij op 12 miljoen lichtjaar van de aarde, in de richting van de Grote Beer. Het is een zogeheten onregelmatig sterrenstelsel. Het is een flink stuk kleiner dan de Melkweg, maar het is zeer actief: er worden in het centrum van dit stelsel meer sterren geboren dan in de veel grotere Melkweg. Bovendien is het stelsel rijk aan supernovas, exploderende sterren. Zozeer zelfs dat het sterrenstelsel als geheel lijkt te exploderen.

De nieuwe supernova die SN 2008iz is gedoopt werd min of meer toevallig ontdekt met de Very Large Array van het radioastronomie observatorium in New Mexico, USA. Er is zoveel stof en gas in het sterrenstelsel dat de explosie op andere golflengtes onzichtbaar is. Andreas Brunthaler, van het Max Planck Institute for Radioastronomy zag de supernova voor het eerst in radiogegevens van begin april 2009. Door terug te kijken in het archief en metingen met andere telescopen in Europa, zoals de Westerbork Synthesis Radio Telscope (WSRT) in Nederland, en de Very Long Baseline Array (VLB) in de VS wist hij met een team internationale collegas af te leiden dat de ster vorig jaar februari moet zijn ontploft. Optische telescopen hebben de ontploffing in het dichte hart van het sterrenstelsel gemist.

Deze kosmische catastrofe laat zien dat we met onze radiotelescopen op de eerste rij zitten om gebeurtenissen in het universum te ontdekken die anders verborgen blijven. Grote kans dat er al veel meer explosies in M82 zijn geweest. Als de radiotelescoop LOFAR van ASTRON in Dwingeloo straks operationeel is, zal het ontdekken van deze explosies routinewerk worden!, aldus Brunthaler.

Meer informatie
Lees meer over de ontdekking van de supernova in het Engelstalige bericht van het Max Planck Institute for Radio Astronomy in Bonn.
Lees het wetenschappelijke artikel: Discovery of a bright radio transient in M82: a new radio supernova?, A. Brunthaler, K.M. Menten, M.J. Reid, C. Henkel, G.C. Bower, H. Falcke, Astronomy & Astrophysics, 2009, Vol. 499, L17 (May 28 issue).

Bijschrift foto: de expansie van SN 2008iz sinds 28 januari 2007. De overblijfselen van de ster verspreiden zich in een snel groter wordende ring. Links op de afbeelding een Hubble opname van het sterrenstel M82.

Graphics: Milde Science Communication, HST Image: /NASA, ESA, and The Hubble Heritage Team (STScI/AURA); Radio Images: A. Brunthaler, MPIfR.

Design: Kuenst.    Development: Dripl.    © 2014 ASTRON