Heino Falcke ontvangt Spinozapremie 2011

Heino Falcke ontvangt Spinozapremie 2011Click here for a high res image. Klik hier voor een hoge resolutie foto.

Prof. dr. Heino Falcke, hoogleraar Astrodeeltjesfysica en radioastronomie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, heeft op maandag 6 juni 2011 een Spinozapremie van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) ontvangen. De Spinozapremie is de hoogste Nederlandse onderscheiding in de wetenschap. Falcke ontvangt de premie van 2,5 miljoen euro voor zijn wetenschappelijke onderzoek op het gebied van zwarte gaten en kosmische deeltjes.

Heino Falcke doet onderzoek naar zwarte gaten, misschien wel de meest mysterieuze objecten in het heelal. De zwaartekracht in een zwart gat is zo groot dat zelfs licht er niet aan kan ontsnappen. En door een zwart gat wordt materie op ongekend efficiënte wijze omgezet in energie. Maar hoe zwarte gaten werken, daar weten we nog steeds weinig van.

 

Creatieve ideeën - die nog blijken te kloppen ook

Falcke houdt zich zowel bezig met theoretisch onderzoek als met observationele en experimentele sterrenkunde. Dat levert creatieve ideeën op, die nieuw inzicht bieden in fundamentele vraagstukken op het gebied van deeltjesfysica en astrofysica. Zo berekende en beschreef Falcke in een aantal publicaties sinds 1998 hoe we ons een zwart gat moeten voorstellen. Hij baseerde zich op theorie en observatie van het superzware zwarte gat in het centrum van onze Melkweg en de radiostraling die daaruit voortkomt. Vervolgens toonde hij met berekeningen aan hoe aan de rand van een zwart gat (de 'waarnemingshorizon' of 'event horizon') een 'zwartegatschaduw' zou ontstaan die te detecteren moest zijn met speciale radiotelescopen. Falckes onderzoek is meer dan eens herhaald en zijn aanvankelijke conclusies zijn steeds bevestigd. Inmiddels is in Amerika een 'Event Horizon telescope'-project opgezet, waarmee op termijn (de randen van) zwarte gaten echt te zien moeten zijn.

 

LOFAR en hoogst-energetische deeltjes

De laatste jaren houdt Falcke zich vooral bezig met de nieuwe generatie radiotelescopen zoals de Low Frequency Array (LOFAR)-telescoop. LOFAR, ontworpen en gebouwd door ASTRON, is een revolutionaire nieuwe radiotelescoop die bestaat uit vele radioantennes verdeeld over Nederland en de rest van Europa, met in het hart een supercomputer. Falcke was betrokken bij het ontwerp van de telescoop, is voorzitter van het Nederlands LOFAR Astronomy consortium en van het International LOFAR Telescope-bestuur. Falcke heeft veel gedaan om van het Nederlandse LOFAR-project een Europees project te maken. In juni 2010 opende Koning Beatrix LOFAR.

Met telescopen zoals deze voert Falcke onder meer het onderzoek uit waarvoor hij in 2008 een ERC Advanced Grant van 3,5 miljoen euro ontving en dat zich richt op de oorsprong van de hoogst-energetische kosmische deeltjes. Kosmische deeltjes bombarderen continu de aarde vanuit de ruimte. De meest energetische zijn bijna zo snel als het licht en hebben een enorme hoeveelheid energie in ieder afzonderlijk elementair deeltje. Hoe deze deeltjes ontstaan en hoe ze hun energie verkrijgen, vormen een van de grote raadsels in de huidige fysica en astrofysica. Superzware zwarte gaten zijn een van de meeste waarschijnlijke producenten ervan.

Het onderzoek van Heino Falcke richt zich op het detecteren en begrijpen van deze hoog-energetische kosmische straling met behulp van radiostraling.

Falckes metingen worden overigens ook gedaan vanuit het Pierre Auger Observatory in Argentinië: de grootste kosmische stralingstelescoop ter wereld, gebouwd door een internationaal consortium waarvan Nederland deel uitmaakt.

 

Naar de maan
Dé plaats waar kosmische deeltjes het beste te meten zijn, is volgens Falcke de maan. Dus is zijn droomwens een radiotelescoop op de maan, waarmee onder andere zijn metingen uitgevoerd kunnen worden. Om dat voor elkaar te krijgen, werkt Falcke samen met Amerikaanse onderzoekers, de NASA en het Europese ruimtevaartprogramma ESA. Bezuinigingen maken het plaatsen van een grote telescoop op de maan op korte termijn niet mogelijk. Wel wordt op dit moment, mede door de inspanning van Falcke en zijn collega-onderzoekers, een Europese maanmissie voorbereid waarbij heel waarschijnlijk een eerste laagfrequente radioantenne meegaat, om metingen te doen op de maan. Of deze missie doorgaat, wordt op de volgende Europese ministerraadsvergadering in 2012 bepaald.

 

Over de Spinozapremie
NWO kent de NWO-Spinozapremie toe aan Nederlandse onderzoekers die zowel nationaal als internationaal tot de absolute top van de wetenschap behoren. De wetenschappers ontvangen de premie voor hun voortreffelijk, baanbrekend en inspirerend onderzoek. De laureaten zijn internationaal vermaard en weten jonge onderzoekers te inspireren. Naast Falcke ontvangen communicatiewetenschapper Patti Valkenburg en theoretisch natuurkundige Erik Verlinde de NWO-Spinozapremie 2011.

 

Over Heino Falcke

Heino Falcke (Keulen, Duitsland, 1966) studeerde Natuurkunde aan de universiteiten van Keulen en Bonn. Hij studeerde in 1992 af en promoveerde al in 1994, summa cum laude, aan de universiteit van Bonn. Falcke werkte als onderzoeker bij het Max-Planck-Institut für Radioastronomie in Bonn, aan de University of Maryland en de University of Arizona. Eerder ontving hij onder meer de Ludwig-Biermann-Award voor 'best young astronomer' (2000); de Akademiepreis van de Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften (2006); een Visiting Miller Professorship aan de UC Berkeley (2006); een European Research Council Advanced Investigator Grant (2008).

Falcke is key-researcher van de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) waar hij coördinator is van een netwerk van Nederlandse astronomen die onderzoek doen naar de uitersten van ons heelal en de fysica rond zwarte gaten, neutronensterren en witte dwergen. Falcke is ook als international project wetenschapper verbonden aan ASTRON (Netherlands Institute for Radio Astronomy), dat LOFAR ontworpen en gebouwd heeft. Bovendien is hij verbonden bij het Max-Planck-Institut für Radioastronomie in Bonn, Duitsland; daar werkt hij mee aan het Square Kilometre Array-project, een voortzetting van LOFAR op wereldschaal.

Heino Falcke is getrouwd, heeft drie kinderen, is lekenpredikant bij de protestantse kerk van Frechen, bij Keulen en in zijn vrije tijd piloot van ultralight vliegtuigjes.

 

Foto: NWO/ Arie Wapenaar.

Design: Kuenst.    Development: Dripl.    © 2014 ASTRON