ZWARTE GATEN IN VERRE STERRENSTELSELS IN HET VIZIER

Gemoderniseerd Europees netwerk van radiotelescopen ziet scherper dan Hubble

Radio-sterrenstelsels op miljarden lichtjaren van de aarde blijken vaak
een zwart gat als kern te hebben. Dit geeft extra steun aan de
opvatting dat superzware zwarte gaten een cruciale rol speelden bij de
vorming van sterrenstelsels in het vroege heelal. Dit blijkt uit de tot
nu toe meest gedetailleerde opnamen ooit van verre radiostelsels.  De
nieuwe radio-beelden (zie www.nfra.nl/~mag/hdf/evn/pr/ ) -drie maal
scherper dan die van de Hubble ruimtetelescoop - geven een nieuwe kijk
op wat in de kern van sommige sterrenstelsels gebeurt. De opnamen,
gemaakt met het onlangs gemoderniseerde European Very Long Baseline
Interferometry Network (EVN) zijn speciaal waardevol omdat ze dwars
door het stof heen kijken dat optische telescopen het zicht belemmert.

De baanbrekende observaties zijn gedaan door een team van astronomen
uit Europa en de Vernigde Staten. De radio-signalen zijn opgevangen
door de 100-meter telescoop in Effelsberg, Duitsland, de 76-meter
Lovell Telescoop in Groot Brittannie, de 70-meter NASA/DSN telescoop
bij Madrid en nog 6 telescopen verspreid over Europa.  De data - 25.000
gigabyte in totaal- werden ter plekke vastgelegd op magnetische tapes,
en op een speciale supercomputer van het National Radio Astronomy
Observatory in Socorro, V.S., samen afgespeeld en gecombineerd.  Zo
onstond virtueel een extreem gevoelige telescoop met de afmetingen van
een heel continent.

In dit experiment is het netwerk gericht op een klein stukje van de
hemel waar geen heldere sterren of nabije sterrenstelsels staan, een
'kijkgat' naar het verre heelal. Dit schijnbaar onbetekenende stukje
hemel staat bekend als de 'Hubble Deep field' sinds de Hubble
ruimtetelescoop het bestudeerde en er duizenden verre sterenstelsels
ontdekte.  Het team dat het initiatief nam voor de nieuwe radio-opnames
staat onder leiding van dr. Michael Garrett van het Joint Institute for
VLBI in Europe (JIVE), gevestigd in Dwingeloo, samen met drs. Simon
Garrington en Tom Muxlow van het MERLIN National facility, Jodrell Bank
Observatory in Groot Brittannie.  Ze vonden drie radiobronnen in een
stukje hemel ter grootte van een zandkorrel op armslengte. De
resultaten verschijnen in het nieuwe nummer van 'Astronomy and
Astrophysics'

Volgens Garrett ontdekte het team meer bronnen dan verwacht: 'Voor een
hoge resolutie- radioinstrument als de EVN is dit toch nog een groot
deel van de hemel - een zo scherp en gevoelig beeld van zo'n groot stuk
van de hemel is een primeur voor Very Long Baseline Interferometry (=
het virtueel aan elkaar koppelen van radiotelescopen op grote
afstand). Het is net zoiets als naar de uitverkoop gaan: drie halen,
een betalen!'  verrassend was niet alleen het aantal, maar ook de
diversiteit van de sterrenstelsel die zulke radiobronnen bevatten. 'De
drie radiobronnen komen voor in een elliptisch sterrenstelsel, een
spiraalstelsel en een zeer ver, door stof verduisterd stelsel waar
massale stervorming plaatsvindt.', aldus Garrett.

Voor Simon Garrington en Tom Muxlow is de grootste verrassing dat de
radiobronnen zo klein zijn, minder dan 600 lichtjaar in diameter. 'Dit
duidt erop dat de radiostraling afkomstig is van een machtige 'centrale
machine', aangedreven door een superzwaar zwart gat.' stelt Garrington.
Astronomen dachten tot nu toe dat radiostraling van zulke verre
sterrenstelsels afkomstig was van de talrijke supernova-restanten van
zware, kortlevende sterren. In feite produceert deze snelle recycling
van het oer-materiaal in het sterrenstelsel kosmisch stof dat zelf
'gloeit' in infra-rood licht, maar dat ondoordringbaar is voor alle
straling behalve op radio- en submillimeter-golflengtes.  'Hoge
resolutie radio-waarnemingen als deze zijn onmisbaar om sterrenstelsels
met centrale zwarte gaten te onderscheiden van sterrenstelsels wier
energie louter afkomstig is van ster-vormingsprocessen,' zei prof. Ken
Kellerman (NRAO), eveneens lid van het team.  'Dit was een
schoolvoorbeeld van internationale samenwerking en een toprestatie van
het wetenschappelijke team - dit zijn de zwakste radiobronnen ooit
gedetecteerd met de VLBI techniek', aldus prof. Richard Schilizzi,
directeur van JIVE.

Nadere informatie;
Dr. Michael Garrett, Joint Institute for VLBI in Europe (JIVE), 
 Postbus 2, 7990 AA Dwingeloo, the Netherlands. 
 garrett@jive.nl
 tel: 0521- 596511  

 Dr. Simon Garrington, Jodrell Bank Observatory, University of
 Manchester, UK. 
 stg@jb.man.ac.uk
tel: +44 (0) 1477 571321 

hoge resolutie beeldmateriaal op: www.jive.nl/~mag/hdf/evn/pr

Meer informatie over EVN en JIVE: www.jive.nl 

      
 ******** eind persbericht JIVE *********   


********** NEDERLANDSE ONDERZOEKSCHOOL VOOR ASTRONOMIE  *********
 ******************************** NOVA  *************************
 ********************** ASTRONOMISCHE PERSDIENST ****************
 **************reacties aan: nova@astronomy.nl*******************